VAR ในฟุตบอลคืออะไร ทำงานอย่างไร และใช้กับกรณีไหน

VAR ย่อมาจาก Video Assistant Referee หรือผู้ช่วยผู้ตัดสินวิดีโอ เข้าช่วยได้เฉพาะ 4 กรณีหลัก คือ ประตู จุดโทษ ใบแดงโดยตรง และการระบุตัวผิดคน คำตัดสินสุดท้ายเป็นของผู้ตัดสิน^{1, 2}

บทความนี้สรุปกติกา VAR ตามเอกสารทางการของ IFAB องค์กรที่ดูแลกติกาฟุตบอลทั่วโลก โดยอธิบายเฉพาะตัวกติกา ไม่วิจารณ์คำตัดสินในนัดใดนัดหนึ่ง

สรุปสั้นๆ

• ในกติกา VAR หมายถึงเจ้าหน้าที่การแข่งขัน ซึ่งเป็นผู้ตัดสินปัจจุบันหรืออดีตผู้ตัดสิน⁴
• เกณฑ์การเข้าช่วยมีสองแบบ คือ "ข้อผิดพลาดที่ชัดเจนและชัดแจ้ง" และ "เหตุการณ์ร้ายแรงที่ถูกมองข้าม" โดยผู้ตัดสินในสนามเป็นผู้เริ่มการทบทวนและตัดสินครั้งสุดท้ายเสมอ¹
• IFAB บรรจุ VAR เข้ากติกาในปี 2018 และฤดูกาล 2026/27 มีการเปลี่ยนแปลง 3 เรื่อง^{3, 5}

VAR ในฟุตบอลคืออะไร และย่อมาจากอะไร

VAR ย่อมาจาก video assistant referee แปลตรงตัวว่าผู้ช่วยผู้ตัดสินวิดีโอ อภิธานศัพท์ของ IFAB นิยามว่าเป็นผู้ตัดสินปัจจุบันหรืออดีตผู้ตัดสินที่ได้รับแต่งตั้งให้ช่วยผู้ตัดสิน โดยสื่อสารข้อมูลจากภาพย้อนหลังเท่านั้น และเฉพาะกรณีที่เป็น "ข้อผิดพลาดที่ชัดเจนและชัดแจ้ง" (clear and obvious error) หรือ "เหตุการณ์ร้ายแรงที่ถูกมองข้าม" (serious missed incident)⁴

ในกติกา VAR จึงหมายถึงตำแหน่งของคน ไม่ได้หมายถึงกล้องหรืออุปกรณ์ ซึ่ง FIFA เรียกรวมว่าเทคโนโลยี VAR⁷ ในห้องวิดีโอยังมี AVAR (assistant video assistant referee) คอยช่วยอีกตำแหน่ง⁴

ในตัวบทกติกา VAR อยู่ที่ข้อ 5.4 ภายใต้กติกาข้อ 5 เรื่องผู้ตัดสิน และมีเอกสารแยกชื่อ VAR protocol ลงรายละเอียดขั้นตอน^{1, 2} การใช้ VAR ทำได้เฉพาะเมื่อผู้จัดการแข่งขันปฏิบัติตาม VAR Handbook ครบถ้วนและได้รับอนุญาตเป็นลายลักษณ์อักษรจาก FIFA จึงไม่ใช่ระบบที่รายการใดจะหยิบไปใช้เองได้² ภาพรวมของ กติกาฟุตบอล ทั้งหมดอ่านต่อได้จากบทความแยก

VAR ตรวจสอบได้ในกรณีไหนบ้าง

เอกสารทางการเรียกสิ่งที่ VAR เข้าช่วยได้ว่า match-changing decisions/incidents หรือการตัดสินที่เปลี่ยนเกมได้ แบ่งเป็น 4 กลุ่มหลัก และฤดูกาล 2026/27 มีกลุ่มที่ห้าเพิ่มเป็นทางเลือก^{1, 3}

ทั้ง 5 กลุ่มนี้ VAR เข้ามาได้ต่อเมื่อผู้ตัดสินตัดสินไปแล้วเท่านั้น รวมถึงการตัดสินว่า "ให้เล่นต่อ" ซึ่งก็นับเป็นคำตัดสิน หรือกรณีเกิดเหตุร้ายแรงแล้วไม่มีใครเห็น¹

ขั้นตอนการทำงานของ VAR เป็นอย่างไร

ขั้นตอนตามเอกสารทางการมี 5 ขั้น¹

1. คำตัดสินเดิม ผู้ตัดสินในสนามต้องตัดสินใจเสมือนว่าไม่มี VAR และห้าม "ไม่ตัดสิน" แล้วรอให้ VAR ตัดสินแทน¹
2. การตรวจสอบ VAR ดูภาพทุกจังหวะที่เข้าข่ายโดยอัตโนมัติ ใช้ภาพช้าสำหรับข้อเท็จจริงอย่างตำแหน่งและจุดสัมผัส แต่ใช้ความเร็วปกติดูความรุนแรงของการปะทะ ถ้าไม่พบปัญหาก็จบเงียบๆ เรียกว่า silent check¹
3. การแนะนำ ถ้าพบว่าน่าจะมีข้อผิดพลาดชัดเจน VAR แจ้งผู้ตัดสิน แล้วผู้ตัดสินตัดสินใจว่าจะทบทวนหรือไม่¹
4. การทบทวน ถ้าเกมยังไม่หยุด ผู้ตัดสินจะรอให้บอลอยู่ในโซนกลางที่ไม่มีฝ่ายใดกำลังบุกก่อนจึงหยุดเกม แล้วเลือกได้สองทาง คือไปดูภาพเองที่จอข้างสนาม (on-field review หรือ OFR) หรือตัดสินจากข้อมูลที่ VAR บรรยายให้ฟัง (VAR-only review)¹
5. คำตัดสินสุดท้าย ผู้ตัดสินแสดงสัญญาณ TV signal แล้วประกาศคำตัดสินทันที จากนั้นจึงให้ เปลี่ยน หรือยกเลิกการลงโทษ และเริ่มเล่นใหม่¹

การเลือกวิธีในขั้นที่ 4 มีหลักชัดเจน คือการตัดสินเชิงดุลพินิจ เช่น ความรุนแรงของการเข้าปะทะและการพิจารณาแฮนด์บอล เหมาะกับการไปดูภาพเองข้างสนาม ส่วนการตัดสินเชิงข้อเท็จจริง เช่น ตำแหน่งล้ำหน้าและลูกออกนอกสนาม มักใช้วิธีฟังข้อมูลจาก VAR โดยตรง¹

ดูถ่ายทอดสดแล้วจะรู้ได้อย่างไรว่ากำลังใช้ VAR

สัญญาณแรกคือท่าทางตอนชะลอการเริ่มเล่นเพื่อตรวจสอบ เอกสารกำหนดให้ผู้ตัดสินเอานิ้วแตะหูฟังและเหยียดแขนอีกข้างออกไป ค้างไว้จนกว่าจะตรวจเสร็จ แปลว่ากำลังรับข้อมูลอยู่¹

สัญญาณที่สองคือ TV signal ซึ่งต้องแสดงทั้งตอนเริ่มทบทวนและตอนประกาศคำตัดสินสุดท้าย และตลอดกระบวนการต้องอยู่ในตำแหน่งที่มองเห็นได้เพื่อความโปร่งใส¹

ผู้จัดการแข่งขันยังเลือกใช้ระบบที่ให้ผู้ตัดสินประกาศคำตัดสินต่อสาธารณะได้ตามแนวทางของ FIFA บางรายการจึงมีเสียงประกาศคำตัดสินในสนาม ขณะที่บางรายการไม่มี¹

เรื่องไหนที่ VAR เข้าไปตรวจสอบไม่ได้

กติกากำหนดเรื่องที่ VAR ทบทวนไม่ได้ไว้ดังนี้¹

• ใบเหลืองทั่วไป ไม่อยู่ในข่าย ยกเว้นกรณีระบุตัวผิดคน และใบเหลืองใบที่สองที่ให้ผิดชัดเจนซึ่งเพิ่งเพิ่มเข้ามาในฤดูกาล 2026/27^{1, 3}
• การตัดสินเรื่องการเริ่มเล่นใหม่ เช่น ลูกเตะมุมหรือลูกทุ่ม เปลี่ยนไม่ได้เมื่อเริ่มเล่นไปแล้ว¹
• เมื่อเกมเริ่มเล่นใหม่ไปแล้ว เหลือสองเรื่องที่ยังทบทวนได้ คือการระบุตัวผิดคน และความผิดที่อาจถึงขั้นไล่ออกซึ่งเกี่ยวกับพฤติกรรมรุนแรง การถ่มน้ำลาย การกัด หรือการกระทำหยาบคายดูหมิ่นอย่างร้ายแรง^{1, 2}
• ผู้เล่นและเจ้าหน้าที่ทีมไม่มีสิทธิ์ร้องขอ ถ้าแสดงสัญญาณ TV signal มากเกินไปหรือเข้าพื้นที่ตรวจสอบข้างสนามจะถูกใบเหลือง ส่วนผู้ที่เข้าห้องวิดีโอจะถูกไล่ออก¹

ทำไมการตรวจสอบของ VAR บางครั้งใช้เวลานาน

สาเหตุหนึ่งเขียนไว้ตรงๆ ในหลักการข้อ 6 ว่ากระบวนการทบทวนไม่มีการกำหนดเวลาสูงสุด เพราะความถูกต้องสำคัญกว่าความเร็ว¹

อีกสาเหตุคือขอบเขตการย้อนดู สำหรับประตู จุดโทษ และใบแดงจาก DOGSO อาจต้องย้อนดูช่วงบุกที่นำไปสู่เหตุการณ์นั้นทั้งจังหวะ¹ พรีเมียร์ลีกเรียกช่วงนี้ว่า attacking possession phase⁹ เวลาที่หายไปเป็นส่วนหนึ่งของเวลาที่ผู้ตัดสินจะชดเชยในช่วง ทดเวลาบาดเจ็บ

ความเข้าใจผิดเกี่ยวกับ VAR มีอะไรบ้าง

• "VAR เป็นคนตัดสิน" ไม่ถูกต้อง หลักการข้อ 4 และ 5 ระบุว่ามีเพียงผู้ตัดสินที่เริ่มการทบทวนได้ และคำตัดสินสุดท้ายเป็นของผู้ตัดสินเสมอ¹
• "ต้องมีคนร้องขอถึงจะตรวจ" ไม่ถูกต้อง VAR ตรวจทุกจังหวะที่เข้าข่ายอัตโนมัติอยู่แล้ว¹
• "มี VAR แล้วต้องถูกต้อง 100%" ไม่ตรงกับเจตนารมณ์ เอกสารของ IFAB ตั้งแต่ปี 2016 ระบุว่าเป้าหมายไม่ใช่ความถูกต้อง 100% ทุกจังหวะ แต่คือการหลีกเลี่ยงการตัดสินที่ผิดอย่างชัดเจน⁶
• "ระบบขัดข้องแล้วการแข่งขันเป็นโมฆะ" ไม่ใช่ โดยหลักการการแข่งขันไม่เป็นโมฆะเพราะระบบขัดข้องหรือคำตัดสินที่ผิดพลาดซึ่งเกี่ยวข้องกับ VAR¹

VAR เริ่มใช้ในฟุตบอลตั้งแต่เมื่อไหร่

จุดเริ่มต้นคือวันที่ 5 มีนาคม 2016 ที่ประชุมใหญ่สามัญครั้งที่ 130 ของ IFAB ที่เมืองคาร์ดิฟฟ์ เห็นชอบให้ทดลองใช้ VAR จริงในสนามอย่างน้อย 2 ปี และเริ่มอย่างช้าที่สุดในฤดูกาล 2017/18 โดยระบุสี่สถานการณ์ที่เปลี่ยนเกมไว้ครบแล้ว⁶

วันที่ 3 มีนาคม 2018 ที่ประชุมใหญ่สามัญครั้งที่ 132 ที่สำนักงานใหญ่ FIFA เมืองซูริก มีมติเป็นเอกฉันท์บรรจุ VAR เข้ากติกาอย่างเป็นทางการ ภายใต้แนวคิด minimum interference – maximum benefit หรือแทรกแซงให้น้อยที่สุดเพื่อประโยชน์สูงสุด โดยอ้างผลวิเคราะห์อิสระของมหาวิทยาลัย KU Leuven⁵ ฝั่ง FIFA ระบุว่า VAR ปรากฏในกติกาเป็นครั้งแรกในฉบับฤดูกาล 2018/19⁷

เวทีใหญ่ครั้งแรกคือฟุตบอลโลก 2018 ที่รัสเซีย ทีม VAR ทำงานครบทั้ง 64 นัด จากห้องวิดีโอรวมศูนย์ในกรุงมอสโก FIFA เลือกผู้ตัดสิน 13 คนมาทำหน้าที่นี้โดยเฉพาะ และใช้กล้อง 33 ตัว บวกกล้องตรวจล้ำหน้าอีก 2 ตัว⁸

ลีกไหนใช้ VAR บ้าง และไทยลีกเริ่มใช้เมื่อไหร่

FIFA อนุญาตสองรูปแบบ คือ full VAR ที่ใช้กล้องอย่างน้อย 4 ตัวโดยไม่จำกัดจำนวนสูงสุด กับ VAR Light ที่ใช้กล้อง 4 ถึง 8 ตัวและ VAR ควบคุมระบบเอง⁷

ฝั่งอังกฤษ พรีเมียร์ลีก เริ่มใช้ VAR ในฤดูกาล 2019/20 หลังสโมสรลงมติเป็นเอกฉันท์เมื่อเดือนพฤศจิกายน 2018 และทั้ง 380 นัดต่อฤดูกาลมี VAR ทำงานร่วมกับผู้ช่วย VAR ลีกนี้เรียกคำตัดสินในสนามว่า Referee's Call ซึ่งคงไว้เว้นแต่เป็นข้อผิดพลาดที่ชัดเจน และระบุการตัดสินเชิงข้อเท็จจริงที่ไม่ต้องผ่านเกณฑ์นั้นไว้ด้วย ได้แก่ ล้ำหน้าตามข้อเท็จจริง แฮนด์บอลโดยไม่เจตนาของผู้ทำประตู การทำผิดในหรือนอกเขตโทษ และการระบุตัวผิดคน⁹

สำหรับไทย บริษัท ไทยลีก จำกัด ออกประกาศลงวันที่ 2 พฤษภาคม 2565 แจ้งการใช้ระบบวีดิทัศน์ช่วยในการตัดสินในศึกรีโว่ ไทยลีก ตั้งแต่สัปดาห์ที่ 30 ของฤดูกาล 2564–2565 ตามเงื่อนไขจากที่ประชุมตัวแทนสโมสรสมาชิกไทยลีก 1 เมื่อวันที่ 12 เมษายน 2565¹⁰ ใครอยากรู้ว่านัดไหนแข่งวันไหน ดูตารางแข่งฟุตบอลที่ SBOTOP ได้

ฤดูกาล 2026/27 กติกา VAR เปลี่ยนอะไรบ้าง

IFAB ปรับปรุงกติกาปีละครั้ง สำหรับ VAR protocol ฉบับ 2026/27 มีสามเรื่อง³

• ใบแดงที่เกิดจากใบเหลืองใบที่สองซึ่งให้ผิดอย่างชัดเจน กลายเป็นกรณีที่ตรวจสอบได้³
• การระบุตัวผิดคนขยายขอบเขต ครอบคลุมการให้ใบเหลืองหรือใบแดงผิดคนโดยไม่จำกัดว่าต้องเป็นฝ่ายที่ถูกลงโทษ ส่วนตัวการทำผิดยังตรวจสอบไม่ได้³
• ผู้จัดการแข่งขันเลือกตรวจสอบลูกเตะมุมที่ให้ผิดชัดเจนได้ แต่ถ้าเตะมุมไปแล้วอย่างรวดเร็ว คำตัดสินจะเปลี่ยนไม่ได้³

IFAB ให้เหตุผลว่าสองกรณีแรกพบไม่บ่อย แต่เปลี่ยนผลการแข่งขันได้³ บทความนี้จะปรับปรุงหลัง IFAB ประกาศกติกาฉบับใหม่ในเดือนมิถุนายนของทุกปี

คนไทยเรียก VAR ว่าอะไร และในบริบทอื่น VAR หมายถึงอะไร

ภาษาไทยมีหลายคำเรียกสิ่งเดียวกัน สารานุกรมและสื่อบางแห่งใช้คำว่าผู้ช่วยผู้ตัดสินใช้วีดิทัศน์ ประกาศของไทยลีกใช้คำว่าระบบวีดิทัศน์ช่วยในการตัดสิน¹⁰ ส่วนคนดู ฟุตบอล ทั่วไปพูดทับศัพท์ว่าวีเออาร์ บทความนี้ใช้คำว่าผู้ช่วยผู้ตัดสินวิดีโอเป็นหลัก

อีกเรื่องที่ทำให้ค้นหาแล้วสับสนคือตัวย่อ VAR ใช้ในวงการอื่นด้วย ในโปรแกรมตารางคำนวณ VAR เป็นฟังก์ชันหาค่าความแปรปรวนทางสถิติ ส่วนในงานไฟฟ้า var เป็นหน่วยกำลังไฟฟ้ารีแอกทีฟ ถ้าค้นแล้วเจอผลลัพธ์เหล่านี้ ให้เติมคำว่าฟุตบอลต่อท้ายคำค้น

แผนภาพสรุปกรณีที่ VAR ตรวจสอบได้ 4 กรณี คือ ประตู จุดโทษ ใบแดงโดยตรง และการระบุตัวผิดคน พร้อมขั้นตอนการทำงาน 5 ขั้น ตั้งแต่คำตัดสินเดิมจนถึงคำตัดสินสุดท้าย

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

แหล่งข้อมูล (Sources)