ประวัติฟุตบอลจากกติกาอังกฤษปี 1863 สู่การก่อตั้ง FIFA และฟุตบอลโลกครั้งแรก พร้อมไทม์ไลน์ฟุตบอลไทยตั้งแต่สมาคมปี พ.ศ. 2459 ถึงการเป็นสมาชิก FIFA ใน พ.ศ. 2468
ฟุตบอลมีกติกาชุดแรกปี 1863 ตั้ง FIFA ปี 1904 ไทยตั้งสมาคมปี 2459
ประวัติฟุตบอลสมัยใหม่เริ่มจากการวางกติกากลางในอังกฤษปี 1863 ก่อนก่อตั้ง FIFA ในปี 1904 และจัดฟุตบอลโลกครั้งแรกในปี 1930 ส่วนไทยก่อตั้งสมาคมฟุตบอลใน พ.ศ. 2459 และเข้าเป็นสมาชิก FIFA ใน พ.ศ. 24681, 4, 7
บทความนี้เล่าประวัติฟุตบอลตามลำดับเวลา โดยอ้างอิงเอกสารของสมาคมฟุตบอลอังกฤษ (The FA) องค์กรผู้ดูแลกติกา (The IFAB) สหพันธ์ฟุตบอลนานาชาติ (FIFA) และสมาคมกีฬาฟุตบอลแห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์ เป็นหลัก ส่วนเรื่องเล่าที่ตรวจสอบไม่ได้จะแยกจากเหตุการณ์ที่มีหลักฐานอ้างอิง
ประวัติฟุตบอลโดยสรุป
เกมเตะลูกบอลมีอยู่ในหลายวัฒนธรรมมาก่อน แต่ฟุตบอลสมัยใหม่ที่ใช้กติกากลางเริ่มเป็นรูปเป็นร่างในอังกฤษเมื่อปี 18632
ก่อนการวางกติกาฟุตบอลสมัยใหม่ มีเกมที่ใช้ลูกบอลในหลายวัฒนธรรม เช่น ชู่จวี๋ในจีนโบราณและฮาร์ปาสตัมของโรมัน FIFA เคยกล่าวถึงชู่จวี๋ว่าเป็นเกมเตะลูกบอลยุคแรกที่เล่นกันแพร่หลายราว 200 ปีก่อนคริสตกาล10 แต่ข้อมูลนี้ไม่ได้ยืนยันว่าเกมเหล่านั้นพัฒนาโดยตรงมาเป็นกติกาปี 1863 ส่วนเรื่องคนงานเตะกะโหลกศีรษะยังไม่มีหลักฐานที่ตรวจสอบได้ บทความนี้จึงเริ่มลำดับเหตุการณ์ของฟุตบอลสมัยใหม่ที่การวางกติกากลาง
ก่อนปี 1863 โรงเรียนและสโมสรในอังกฤษใช้กติกาฟุตบอลต่างกัน บางกลุ่มให้ใช้มือจับบอลได้ บางกลุ่มอนุญาตให้เตะขาคู่แข่ง ความแตกต่างนี้นำไปสู่ความพยายามร่างกติกาที่ทุกฝ่ายใช้ร่วมกัน1
กติกาชุดแรกถูกรับรองเมื่อวันที่ 8 ธันวาคม 1863 โดยผู้ร่างคือ Ebenezer Morley นักกฎหมายชาวลอนดอนผู้ก่อตั้งสโมสร Barnes FC1
Ebenezer Morley เริ่มผลักดันเรื่องนี้ด้วยจดหมายถึงหนังสือพิมพ์ Bell's Life โดยเสนอให้ฟุตบอลมีกติกากลางเช่นเดียวกับคริกเก็ต จดหมายฉบับนั้นนำไปสู่การประชุมครั้งประวัติศาสตร์ที่ร้าน Freemasons' Tavern ในกรุงลอนดอน และสมาคมฟุตบอลอังกฤษ (The Football Association หรือ The FA) ก่อตั้งขึ้นที่นั่นในเย็นวันจันทร์ที่ 26 ตุลาคม 1863 โดยตัวแทนของสโมสร 12 แห่งในลอนดอนและปริมณฑล1
หลังจากนั้นมีการประชุมรวม 6 ครั้งภายใน 44 วัน ข้อถกเถียงสำคัญคือการ "hacking" หรือการเตะหน้าแข้งคู่แข่ง ซึ่งสโมสร Blackheath ต้องการให้คงไว้ ผลสรุปในการประชุมครั้งที่หกคือกติกาของ Morley ผ่านการรับรอง และตัดการ hacking ออกไป เกมแรกที่เล่นตามกติกาชุดนี้คือ Barnes พบ Richmond เมื่อวันที่ 19 ธันวาคม 1863 ผลเสมอ 0–01 หากต้องการดูว่ากติกาเหล่านี้เปลี่ยนไปอย่างไร อ่านต่อที่ กติกาฟุตบอล
ฟุตบอลค่อย ๆ แพร่จากอังกฤษไปยังประเทศอื่น ผ่านการแข่งขันรายการประจำปี นัดระหว่างชาติ และการก่อตั้งองค์กรระดับนานาชาติ1, 4
จุดเริ่มสำคัญอย่างหนึ่งคือฟุตบอลถ้วย วันที่ 20 กรกฎาคม 1871 The FA ประกาศจัดตั้ง The Football Association Challenge Cup หรือ FA Cup ตามความคิดของ Charles Alcock เลขาธิการสมาคมในวัย 29 ปี ฤดูกาลแรกมีสโมสรลงเล่นจริงเพียง 12 ทีม รวม 13 นัด และ Wanderers เอาชนะ Royal Engineers 1–0 ต่อหน้าผู้ชม 2,000 คน1
ต่อมามีนัดระหว่างชาติ Alcock ยังเป็นคนผลักดันเกมอังกฤษพบสกอตแลนด์ นัดระหว่างชาติอย่างเป็นทางการนัดแรกจัดขึ้นเมื่อวันที่ 30 พฤศจิกายน 1872 ที่สนาม Hamilton Crescent เมืองพาร์ทิก ผลเสมอ 0–0 ต่อหน้าผู้ชม 4,000 คน1
อีกก้าวสำคัญคือการรับรองฟุตบอลอาชีพและการตั้งลีก The FA รับรองการเล่นอาชีพอย่างเป็นทางการในปี 1885 และอีกสามปีต่อมา William McGregor กรรมการของแอสตัน วิลลา ผลักดันให้เกิด Football League ที่มี 12 สโมสรในปี 1888 โดย The FA ยังเป็นองค์กรสูงสุดเหนือลีก1
องค์กรระดับโลกเกิดขึ้นในปี 1904 เมื่อ FIFA ก่อตั้งในวันเสาร์ที่ 21 พฤษภาคม 1904 ที่เลขที่ 229 rue Saint-Honoré กรุงปารีส โดย Robert Guérin ประธานคนแรก มีสมาชิกผู้ก่อตั้ง 7 ชาติ ได้แก่ เบลเยียม เดนมาร์ก ฝรั่งเศส เนเธอร์แลนด์ สเปน สวีเดน และสวิตเซอร์แลนด์ ปัจจุบัน FIFA มีสมาคมสมาชิก 211 แห่ง4
จากนั้นในปี 1930 FIFA จัดฟุตบอลโลกครั้งแรกที่ประเทศอุรุกวัย มี 13 ทีมเข้าร่วม และเจ้าภาพเป็นผู้ชนะ4
The IFAB (International Football Association Board) เป็นองค์กรที่มีอำนาจตัดสินใจแก้ไขกติกาฟุตบอล โดย FIFA เป็นหนึ่งในสมาชิกของบอร์ด2
The IFAB ก่อตั้งในปี 1886 โดยสี่สมาคมฟุตบอลของอังกฤษ สกอตแลนด์ เวลส์ และไอร์แลนด์ เพื่อทำหน้าที่พัฒนาและรักษากติกาของเกม ต่อมา FIFA เข้าร่วมในปี 1913 ทำให้โครงสร้างของบอร์ดครบอย่างที่เป็นอยู่ทุกวันนี้ โดยฝั่ง FIFA เป็นตัวแทนของสมาคมสมาชิกทั่วโลก2
พัฒนาการสำคัญในช่วงหลังเริ่มจากเดือนมกราคม 2014 ที่ The IFAB จดทะเบียนเป็นองค์กรอิสระ มีสำนักงานและข้อบังคับของตัวเอง ต่อมามีการปรับปรุงกติกาฉบับปี 2016–2017 ซึ่ง The IFAB ระบุว่าเป็นหมุดหมายสำคัญและเป็นจุดเริ่มของการใช้คณะที่ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญและเทคโนโลยีในเกม2
ตัวอย่างกติกาพื้นฐานคือจำนวนผู้เล่น กติกาข้อ 3 ระบุว่าแต่ละทีมมีผู้เล่นในสนามได้มากที่สุด 11 คน หนึ่งในนั้นต้องเป็นผู้รักษาประตู และเกมจะเริ่มหรือดำเนินต่อไม่ได้หากทีมใดมีผู้เล่นน้อยกว่า 7 คน3
จุดเริ่มต้นที่สมาคมกีฬาฟุตบอลแห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์ บันทึกไว้เองคือวันที่ 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2458 ซึ่งเป็นวันก่อตั้งคณะฟุตบอลสยาม พร้อมรายชื่อนักฟุตบอลทีมชาติสยาม 11 คนแรก7
สามวันต่อมา ในวันที่ 23 พฤศจิกายน พ.ศ. 2458 ทีมชาติสยามลงเตะกับทีมสปอร์ตคลับที่มีนักเตะเป็นชาวอังกฤษทั้งหมด เอกสารเก่าบันทึกว่าทีมชุดสีขาวแดงเล่นได้ดีกว่าและชนะไป 2–1 เอกสารของสมาคมระบุว่าชัยชนะครั้งนั้นช่วยกระตุ้นความสนใจฟุตบอลในสยาม ก่อนมีการก่อตั้งสมาคมในปีถัดมา7
ประมาณห้าเดือนต่อมา ในวันที่ 25 เมษายน พ.ศ. 2459 มีการก่อตั้ง "สมาคมฟุตบอลแห่งประเทศสยาม ในพระบรมราชูปถัมภ์" พร้อมตราข้อบังคับและแต่งตั้งคณะสภากรรมการชุดแรก 7 ท่าน ในปีเดียวกันก็เริ่มจัดฟุตบอลถ้วยใหญ่และฟุตบอลถ้วยน้อยขึ้นเป็นครั้งแรก7
เหตุการณ์สำคัญของฟุตบอลไทยเกิดขึ้นในวันที่ 23 มิถุนายน พ.ศ. 2468 เมื่อคณะฟุตบอลสยามสมัครเข้าเป็นสมาชิกสหพันธ์ฟุตบอลนานาชาติตามหนังสือเชิญของ Jules Rimet ประธาน FIFA ในขณะนั้น สมาคมฯ บันทึกว่านี่คือชาติแรกของทวีปเอเชียที่เข้าร่วมองค์กรลูกหนังโลก และเป็นลำดับที่ 37 ของโลก7
อีกเหตุการณ์หนึ่งคือในปี พ.ศ. 2473 ชื่อ "Siam" ปรากฏอยู่ในรายชื่อโซนเอเชียของฟุตบอลโลกครั้งแรกที่อุรุกวัย ร่วมกับหมู่เกาะอินเดียตะวันออกของดัตช์ ญี่ปุ่น และฟิลิปปินส์ แต่ปัญหาเศรษฐกิจและการเดินทางด้วยเรือเป็นเวลาหลายเดือนทำให้ทีมไม่ได้เดินทางไปแข่งจริง7
หลังจากนั้นชื่อประเทศเปลี่ยนจากสยามเป็นไทย สมาคมและทีมชาติจึงเปลี่ยนชื่อตาม ต่อมาสมาคมฯ เข้าเป็นสมาชิกสมาพันธ์ฟุตบอลเอเชีย และเป็นสมาชิกก่อตั้งสหพันธ์ฟุตบอลอาเซียนในปี พ.ศ. 25277
ทีมชาติไทยประสบความสำเร็จในระดับอาเซียน โดยไทยเป็นทีมที่คว้าแชมป์รายการชิงแชมป์อาเซียนมากที่สุด 7 สมัย ในปี 1996, 2000, 2002, 2014, 2016, 2020 และ 20228
ล่าสุดในรายการ ASEAN Hyundai Cup 2026 ทีมชาติไทยเข้าถึงนัดชิงชนะเลิศอีกครั้ง แต่แพ้เวียดนามด้วยสกอร์รวมสองนัด 2–4 โดยนัดที่สองเมื่อวันที่ 27 สิงหาคม 2026 ที่กรุงฮานอยจบลงด้วยผลเสมอ 2–2 ทำให้จำนวนแชมป์ของไทยยังคงอยู่ที่ 7 สมัย9
ด้านการพัฒนา สมาคมกีฬาฟุตบอลแห่งประเทศไทยฯ ระบุแนวทางสำคัญ 3 ด้าน ได้แก่ การยกระดับมาตรฐานสโมสรด้วยระบบคลับไลเซนซิง การนำ VAR มาใช้เป็นประเทศแรกในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และการพัฒนาอคาเดมีของไทยจนได้รับการรับรองจากสมาพันธ์ฟุตบอลเอเชียเป็น One-Star Academy ทั้งหมดอยู่ภายใต้แผนแม่บทพัฒนาฟุตบอลแห่งชาติระยะยาว 20 ปี7 ผู้ที่ต้องการติดตามเกมของทีมไทยและลีกต่างประเทศในแต่ละสัปดาห์ ดูตารางแข่งฟุตบอลที่ SBOTOP
ปี 1992 เป็นจุดเปลี่ยนของฟุตบอลสโมสร เมื่อ พรีเมียร์ลีก เริ่มฤดูกาลแรกพร้อมรูปแบบบริหารรายได้ที่ต่างจากเดิม6
ลำดับเหตุการณ์คือ วันที่ 17 กรกฎาคม 1991 สโมสรลงนามใน Founder Members Agreement วางหลักการตั้งลีกใหม่ จากนั้นวันที่ 20 กุมภาพันธ์ 1992 สโมสรดิวิชั่น 1 จำนวน 22 ทีมลาออกจาก Football League พร้อมกัน และจดทะเบียนเป็นบริษัทจำกัดเมื่อวันที่ 27 พฤษภาคม 1992 ฤดูกาลแรกเปิดฉากวันเสาร์ที่ 15 สิงหาคม 1992 ด้วย 22 สโมสร ก่อนลดเหลือ 20 สโมสรเมื่อจบฤดูกาล 1994/95 จุดสำคัญคือลีกใหม่มีอิสระทางการค้าแยกจาก Football League และ The FA จึงเจรจาสิทธิ์ถ่ายทอดสดได้เอง6
อีกด้านหนึ่งคือระดับทีมชาติ ฟุตบอลโลก 2026 จัดขึ้นที่แคนาดา เม็กซิโก และสหรัฐอเมริกา ระหว่างวันที่ 11 มิถุนายน ถึง 19 กรกฎาคม 2026 โดยเป็นครั้งแรกที่มี 48 ทีมและแข่งขันรวม 104 นัด แบ่งเป็น 12 กลุ่ม กลุ่มละ 4 ทีม โดยสองอันดับแรกของแต่ละกลุ่มบวกกับทีมอันดับสามที่ดีที่สุด 8 ทีมจะผ่านเข้ารอบ 32 ทีม5 เทียบกับฟุตบอลโลกครั้งแรกในปี 1930 ที่มี 13 ทีม จำนวนผู้เข้าร่วมเพิ่มขึ้นเป็น 48 ทีมภายในเวลาไม่ถึงหนึ่งศตวรรษ4, 5
ตารางด้านล่างเรียงเหตุการณ์สำคัญทั้งในระดับโลกและประเทศไทยตามปี พร้อมระบุแหล่งข้อมูลของแต่ละเหตุการณ์
หากต้องการอ่านกติกาและรายการแข่งขันเพิ่มเติม เริ่มที่ กีฬาฟุตบอล และ ฟุตบอลโลก 2026 ซึ่งเป็นครั้งแรกที่ใช้รูปแบบ 48 ทีม5
ฟุตบอลสมัยใหม่เริ่มจากกติกาชุดแรกที่ร่างขึ้นในอังกฤษปี 1863 พร้อมการก่อตั้งสมาคมฟุตบอลอังกฤษ ตามด้วยฟุตบอลถ้วย FA Cup ปี 1871 นัดระหว่างชาตินัดแรกปี 1872 การตั้ง The IFAB ปี 1886 การตั้ง FIFA ปี 1904 และฟุตบอลโลกครั้งแรกปี 1930 ส่วนในไทยเริ่มจากคณะฟุตบอลสยามปี พ.ศ. 2458 และสมาคมฟุตบอลปี พ.ศ. 24591, 2, 4, 7
กติกาข้อ 3 ของ The IFAB ระบุว่าแต่ละทีมมีผู้เล่นในสนามได้มากที่สุด 11 คน โดยหนึ่งในนั้นต้องเป็นผู้รักษาประตู และการแข่งขันจะเริ่มหรือดำเนินต่อไม่ได้หากทีมใดมีผู้เล่นเหลือน้อยกว่า 7 คน3
ตามข้อมูลของสมาคมกีฬาฟุตบอลแห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์ มีการก่อตั้งคณะฟุตบอลสยามเมื่อวันที่ 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2458 และตั้งสมาคมฟุตบอลแห่งประเทศสยามเมื่อวันที่ 25 เมษายน พ.ศ. 2459 จากนั้นเข้าเป็นสมาชิก FIFA ในปี พ.ศ. 2468 ซึ่งเป็นชาติแรกของทวีปเอเชีย7
ไม่ต่างกัน ทั้งสองคำใช้เรียกเรื่องเดียวกัน เช่นเดียวกับ ประวัติความเป็นมาของฟุตบอล และ ประวัติศาสตร์ฟุตบอล ซึ่งล้วนหมายถึงลำดับเหตุการณ์ตั้งแต่ต้นกำเนิดของกีฬาจนถึงปัจจุบัน บทความนี้ใช้คำว่า “ประวัติฟุตบอล” ครอบคลุมพัฒนาการของกีฬาทั้งในระดับโลกและประเทศไทย
The IFAB หรือ International Football Association Board ซึ่งก่อตั้งในปี 1886 เป็นองค์กรเดียวที่มีอำนาจตัดสินใจแก้ไขกติกาฟุตบอล โดย FIFA เข้าร่วมเป็นส่วนหนึ่งของบอร์ดในปี 19132
ศูนย์ความรู้และวิเคราะห์กีฬาสำหรับคนไทย — กติกา ประวัติ ศัพท์ และวิธีดูการแข่งขัน
